Ushbu maqolada sanoat korxonalarida innovatsion rivojlanishning nazariy asoslari tahlil qilingan. Innovatsiyalar sanoatning rivojida va raqobatbardoshligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada innovatsion rivojlanishning turli nazariy modellari, ularning bosqichlari va sanoat korxonalaridagi qo‘llanilishi ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, innovatsiyalarni samarali boshqarish uchun zarur bo‘lgan ichki va tashqi omillar tahlil qilingan. Maqolada nazariy bilimlarni amaliy sohada qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar beriladi hamda kelgusidagi tadqiqot yo‘nalishlari belgilab berilgan.
Ushbu maqolada raqamlashtirishning institutsional rivojlanishdagi nazariy modellari hamda ularning moliya tizimidagi ahamiyati tahlil qilingan. Ilmiy manbalar va xalqaro tajribalar asosida raqamli texnologiyalar davlat va xususiy sektor oʻrtasidagi munosabatlarda shaffoflikni oshirish, hisobdorlikni taʼminlash, tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish va iqtisodiy samaradorlikni yuksaltirishdagi oʻrni yoritilgan. Texnologiyani qabul qilish modeli, innovatsiyalar tarqalishi nazariyasi va institutsional nazariya asosida raqamli yechimlarni joriy etish jarayoni tahlil etilgan. Shu bilan birga, raqamlashtirishning milliy sharoitdagi qiyinchiliklari infratuzilmaning yetarli emasligi, kichik va oʻrta biznes uchun ragʻbatlantirish mexanizmlarining zaifligi hamda kiberxavfsizlik muammolari koʻrsatib berilgan. Muallifning xulosalariga koʻra, raqamli texnologiyalarni institutsional islohotlar va xalqaro standartlar bilan uygʻunlashtirish Oʻzbekiston moliya tizimining barqarorligi va jamiyatda ishonchni mustahkamlashning asosiy omillaridan hisoblanadi.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi va yalpi ichki mahsulot hajmi dinamikasi ko‘rsatkichlari asosida 2010- 2023- yillardagi hamda 2017-yilgacha va undan keyingi davrlar uchun matematik modellari tuzilgan. 2024-yildan 2030-yilgacha prognoz ko‘rsatkichlari aniqlangan. Shuningdek, o‘rganilayotgan davrda elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmining yalpi ichki mahsulot hajmiga ta’sirini ekonometrik tahlil qilingan.
Ushbu tadqiqot islomiy moliyani islom bo‘lmagan iqtisodiyotlarda, xususan O‘zbekistonning huquqiy va iqtisodiy muhiti sharoitida samarali joriy etish imkoniyatlarini o‘rganadi. Dunyo bo‘yicha qo‘llanilayotgan ikkilik bank tizimi, gibrid tizimlar, “regulyator qumloq modeli” (sandbox), institutsional yondashuvlar va Buyuk Britaniya, Malayziya, Bahrayn, Singapur hamda Nigeriyadagi tajribalarni tahlil qilgan holda, tadqiqot turli yurisdiktsiyalarning Shariatga muvofiq moliya tizimiga moslashuvini yoritadi. Sifatli (qualitative) metodologiyadan foydalangan holda, tadqiqot islomiy tamoyillar bilan moslashgan tartibga solish innovatsiyalarining zarurligini ta’kidlaydi. Ishda O‘zbekistonda iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish vositasi sifatida islomiy moliyani ilgari suruvchi, inklyuziv, axloqiy va barqaror moliyaviy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashga oid siyosiy tavsiyalar ilgari suriladi.
Ushbu maqolada 2010-2023 yillardagi Oʻzbekiston Respublikasida elektr energiyasi taʼminoti hajmi dinamikasi koʻrsatkichlari asosida, shu davrlardagi hamda 2010- yildan 2017-yilgacha va undan keyingi davrlar uchun matematik modellari tuzilgan. 2024- yildan 2030-yilgacha prognoz koʻrsatkichlari aniqlangan. Shuningdek, oʻrganilayotgan davrda elektr energiyasi taʼminoti hajmining oʻsish dinamikasi tahlil qilingan.
Ushbu maqolada neyron tarmoqlarning ekonometriya va moliyaviy qaror qabul qilishdagi o‘rni, shuningdek, ularning shaxsiy moliya, avtomatlashtirish va inson-kompyuter o‘zaro aloqasiga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Inson miyasi tuzilmasidan ilhomlangan neyron tarmoqlar ushbu sohalarda samaradorlik, aniqlik va qaror qabul qilish qobiliyatlarini yaxshilash orqali inqilob qilish imkoniyatiga ega. Shaxsiy moliyada ular McCulloch-Pitts neyron kabi avtomatlashtirilgan modellar yordamida byudjetlash, jamg‘arma va xarajatlarni boshqarishni optimallashtirishi mumkin. Sog‘liqni saqlash sohasida esa neyron tarmoqlar diagnostika imkoniyatlarini yaxshilaydi va prognozli davolashni ta’minlaydi. Maqolada, shuningdek, neyron tarmoqlarning ekonometriyada moliyaviy o‘zgarishlarni tahlil qilish, firibgarlikni aniqlash va risklarni samarali boshqarishdagi qo‘llanishi yoritiladi. Shu bilan birga, algoritmik qaror qabul qilishda ma’lumotlarning maxfiyligi, xavfsizligi va tarafkashlikka oid muammolar ham ko‘rib chiqilib, mas’uliyatli rivojlantirish zarurligi ta’kidlanadi. Umuman olganda, maqola neyron tarmoqlarni ekonometriya modellari va moliyaviy tizimlarga integratsiya qilish foydalari zamonaviy yutuqlar uchun juda katta va zarur ekanligini ko‘rsatadi.
Ushbu maqolada sanoatda raqamli tranformatisiyaning qo‘llanilishi, korxonalarda raqamli transformatsiya jarayonlarini tashkil qilishdagi asosiy masalalar yoritib berilgan. Ushbu tadqiqotning maqsadi statistik tahlil usullari asosida sanoatda raqamli transformatsiya jarayonlarini tashkil qilishdagi asosiy muammolar va imkoniyatlarni aniqlashdan iborat. Maqolani yozish jarayonida taqqoslash, tahlil qilish va sintez qilish usuli, raqamli muhitni rivojlantirish uchun korxonalarning asosiy xarajatlarini monitoring qilish uchun statistik ma'lumotlar kabi ilmiy va amaliy usullardan foydalanildi. Raqamli transformatsiyaning asosiy muammolari tahlil qilindi, raqamli transformatsiyaning bir qator muammolari va to‘siqlari o‘rganildi. Shuningdek, maqolada raqamli transformatsiya jarayonining xorijiy tajribalari, uning iqtisodiyotda tutgan o‘rni, afzallik va kamchiliklari hamda yechimlari haqida fikr mulohazalar bayon qilingan.
So‘nggi yillarda oliy ta’lim sohasini moliyalashtirish bo‘yicha muhim o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda, hamda bu o‘z o‘rnida iqtisodiy siyosatlarning o‘zgarishi va ta’lim xizmatlariga bo‘lgan talabning ortishi bilan o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Ushbu tadqiqotda dunyodagi oliy ta’lim muassasalarida (OTM) moliyaviy rejalashtirishning evolyutsiyasini o‘rganib, davlat va xususiy mablag‘ manbalari o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarga e'tibor qaratadi. Izlanishimizda davlat va xususiy sektor hissasi o‘rtasidagi turli moliyalashtirish modellarini qo‘llash amaliyoti ko‘rib chiqilgan. AQSh, Germaniya va Buyuk Britaniya misollaridan olingan solishtiruv tadqiqotlari ta’limga yaratilishi lozim bo‘lgan imkoniyatlar, sifat va barqarorlikni ta’minlash yo‘lida qabul qilingan turli xil strategiyalar taqdim etilgan. Tadqiqot OTMlarga moliyaviy qiyinchiliklarni yengib o‘tish va uzoq muddatli o‘sishga erishish uchun strategik moliyaviy rejalashtirish, daromad manbalarini diversifikatsiyalash va institutsional mustaqillikni ta’minlash zarurligini ta’kidlaydigan asosiy xulosalar bilan yakunlanadi.
Optimal pul-kredit siyosati haqidagi bilimlar va ko'pincha moslashuvchan inflyatsiyani targetlashda optimallashtirish qoidalari markaziy banklarga barcha tsiklik siyosat turlarini ishlab chiqish vazifalarini yuklaydi. Optimal inflyatsiya siyosatining maqsadi makroiqtisodiy barqarorlikka erishish va barqaror iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishdan iborat. Pul-kredit siyosatini monitar siyosat yuritish qoidasiga bog'liq holda miqdorini aniqlash va nazarda tutilgan optimal inflyatsiya maqsadini aniqlash uchun ekonometrik DSGE modelidan foydalanamiz. r*(qayta moliyalashtirish stavkasi) va optimal inflyatsiya maqsadi o'rtasidagi bog'liqlik pastga qarab egilgan. Optimal inflyatsiya darajasining o'sishi r* ning pasayishidan umuman kichikroq bo'lsa-da, hozirda empirik ahamiyatga ega bo'lgan joylarda bog’liqlik qiyaligi -1 ga yaqin ekanligi aniqlandi. Ushbu burchak parametri noaniqligini ta'minlash uchun yetarlidir. Narxlar darajasini belgilash kabi ularning rangbarangligi strategiyalarida optimal inflyatsiya maqsadi sezilarli darajada past va r * ga nisbatan kam tasirchanligi aniqlandi.
Чизиқли моделлар икки ёки ундан ортиқ ўзгарувчилар ўртасидаги муносабатни кўрсатиш учун ишлатиладиган кучли економетрик восита бўлган. Кўпгина тадқиқотлар, шунингдек, чизиқли бўлмаган ҳолатлар учун чизиқли яқинлашувдан фойдаланади, чунки у ҳали ҳам ҳақиқий натижаларни кўрсатиши мумкин. ОЛС усули боғлиқ ва мустақил ўзгарувчилар муносабатларининг чизиқли бўлишини талаб қилади, гарчи кўплаб тадқиқотлар ҳатто чизиқли бўлмаган ҳолатлар учун ҳам ОЛС яқинлашувидан фойдаланади. Ушбу тадқиқотда биз чизиқли регрессияларда, агар муносабатлар чизиқли бўлмаса, интервалларни баҳолашнинг муқобил усули, юклаш усулини киритамиз. Маълумотлар чизиқли бўлмаган муносабатларга ега бўлса, биз анъанавий ва юклаш ишонч оралиқларини солиштирамиз. Ҳақиқий параметрларни билишимиз кераклиги сабабли, биз симуляция тадқиқотини ўтказамиз. Тадқиқот натижаларимиз шуни кўрсатадики, агар хато атамаси ноодатий шаклга ега бўлса, юклаш оралиғи тақсимот тахмини ва кенгроқ интервалли кенглиги туфайли анъанавий усулдан устун бўлади.
Mazkur tadqiqot ishida mintaqani barqaror ijtimoiy–iqtisodiy rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillarni aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan YaHM hajmiga uzoq va qisqa muddatli ta’sirini baholovchi avtoregressiv lagli taqsimot modellari (ARDL) ishlab chiqilgan. Ishlab chiqilgan modellar asosida omillarning ustuvorlik darajalari aniqlangan.
Ushbu maqolada raqamlashtirishning o’zizga xos xususiyatlari, raqamlashtirish va raqamli transformatsiyaning atamalarining tushunchasi, turlari va farqlari, raqamli texnologiyalar orqali chet mamlakatlardagi kelajakdagi ulushi, raqamli texnologiyalarning biznesdagi afzalliklari va kamchiliklari, raqamli iqtisodiyotning mezonlari va yirik online biznes modellari o’rganilib, tahlil qilingan hamda kerakli xulosa va takliflar berib o’tilgan.
Ushbu maqolada makroiqtisodiy tahlillarda qo’llaniladigan DSGE modelinig ta’rifi, uning strukturasi, foydalanish shartlari, hamda uning tenglamalari haqida tahlilimizni olib boramiz. Qo’shimcha ravishda, ushbu modelning boshqa modellardan farqi va uni o’rganishga hissa qo’shgan mualliflarning ushbu model bo’yicha fikrlari bilan ham ushbu maqola davomida tanishamiz.
Мазкур мақолада тўловга қобилиятсизлик(банкротлик) тушунчаси ва унинг мазмуни, турли илмий нашрларда тушунчага берилган таърифлар, тўловга қобилиятсизликни таҳлил этиш методикаси, мавзунинг долзарблиги келтирилган. Ўзбекистон Республикасининг “Банкротлик тўғрисида”ги Қонуни бекор қилиниб, Ўзбекистон Республикасининг “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги қонуни қабул қилинганлиги, унинг аҳамияти талқин қилинган. Ушбу Қонун 2020 йилга мўлжалланган Давлат дастурининг 155-бандига мувофиқ ишлаб чиқилган. Мақолада тўловга қобилиятсизлик(банкротлик)ни башоратлашнинг хориж моделлари ва уларда қўлланиладиган кўрсаткичлар талқин қилинган. Тадқиқотлар натижасида тўловга қобилиятсизлик(банкротлик)ни олдини олиш бўйича муаллиф ёндошуви шакллантирилган ҳамда тавсиялар ишлаб чиқилган.
Kasbiy qiziqishlar nazariyasi uzoq vaqt davomida Hollandning RIASEC modeli hukmronligi ostida rivojlanib keldi. Uning soddaligi, izohlash qulayligi va amaliy foydasi hanuz muhim bo‘lsa-da, mazkur modelning keng toifalari zamonaviy kasbiy tuzilmalardagi va g‘arb bo‘lmagan madaniy muhitlardagi mayda farqlarni tobora kamroq qamrab olmoqda. Ushbu maqolada Xitoy madaniy muhiti va kasbiy ekologiyasini aks ettirish uchun olti birlamchi o‘lchov va o‘n ikki ikkilamchi omildan iborat WBCI olti o‘lchovli ierarxik modeli taklif etiladi. Model an’anaviy tasniflarda ko‘pincha siqib yuboriladigan funksional jihatdan muhim farqlarni, jumladan ta’sir ko‘rsatuvchi va qo‘llab-quvvatlovchi o‘zaro ta’sirni, texnik qurilish va me’yoriy ijroni, shuningdek biznesni kengaytirish va tranzaksion taqsimotni ajratib ko‘rsatadi. Mazkur maqola sof kontseptual xarakterga ega bo‘lib, WBCI javob beradigan nazariy bo‘shliqlarni, konstruktsiya chegaralarini, mavjud modellar bilan qiyosiy munosabatini va kelgusidagi verifikatsiya yo‘llarini tizimli ravishda bayon qiladi. WBCI kasbiy baholash, karyera maslahatlari, mutaxassislik tanlash va kasbiy moslashtirish uchun madaniy jihatdan chuqurroq singdirilgan, tuzilmasi aniqroq va amaliy jihatdan qulayroq nazariy asosni taqdim etadi.
Mazkur maqolada moliyaviy investitsiyalarni hisobga olishni takomillashtirish masalalari milliy va xalqaro standartlar nuqtayi nazaridan tadqiq etilgan. Xususan, Oʻzbekiston Respublikasining 2024-yilda qabul qilingan 12-sonli BHMS “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish” standartining mazmuni, qoʻllanilish sohasi va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Tadqiqotda moliyaviy investitsiyalarni baholash va tasniflash boʻyicha anʼanaviy yondashuvlar hamda xalqaro amaliyotda qoʻllanilayotgan zamonaviy modellar oʻrtasidagi farqlar ochib berilgan. Jumladan, IFRS 9 standarti doirasidagi biznes modelga asoslangan tasniflash, haqqoniy qiymat boʻyicha baholash va kutilayotgan kredit zarari (ECL) modeli ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Buxgalteriya hisobi amaliyotini rivojlantirishga qaratilgan ilmiy va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Maqolada ustama xarajatlarni taqsimlashning nazariy va metodologik asoslari tahlil qilinadi. Birlamchi va ikkilamchi taqsimot bosqichlari, ularning mahsulot tannarxini aniqlash va boshqaruv qarorlarini asoslashdagi ahamiyati ko‘rib chiqilgan. Sabab–oqibat tamoyili, adolatlilik, izchillik va samaradorlik kabi prinsiplarga tayangan holda xarajatlarni maqbul taqsimlash mezonlari aniqlangan. Shuningdek, zamonaviy ishlab chiqarish sharoitida ko‘p mezonli va adaptiv taqsimot modellari joriy etish zarurligi ta’kidlangan. Tadqiqot natijalari mahsulot tannarxining aniqligini oshirish, resurslardan samarali foydalanishni baholash va boshqaruv qarorlarini asoslash imkoniyatlarini kengaytiradi.
Ушбу мақола банкларга таъсир қилувчи рискларни моделлаштиришнинг хорижий тажрибаси ва уни Ўзбекистон банк амалиётига қўллаш масалалари кўриб чиқилади. Тижорат банклари фаолиятига таъсир қилувчи банк рисклари ва уларни таъсирини эконометрик моделлаштиришда юзага келиши мумкин бўлган ҳолатлар кенг таҳлил қилинади.
Mazkur maqolada soliq tizimida soliq risklarini baholash va boshqarishning uslubiy asoslari tadqiq etilgan. Raqamli iqtisodiyot sharoitida soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish, soliq to‘lovchilarning faoliyatini risk-orientirlangan yondashuv asosida tahlil qilish masalalari yoritilgan. Maqola doirasida soliq risklarini aniqlash mezonlari va ularni miqdoriy baholash modellari ko‘rib chiqilgan hamda O‘zbekiston soliq tizimida risklarni boshqarish samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar ilgari surilgan.
Мақолада сунъий интеллект (СИ) технологияларининг хизмат кўрсатиш соҳасини трансформация қилиш ва унинг самарадорлигини оширишдаги амалий аҳамияти глобал ва миллий даражада кўриб чиқилди. Халқаро тадқиқотлар ва статистик маълумотлар таҳлили асосида СИ жараёнларни автоматлаштириш, бизнес-моделларни оптималлаштириш ҳамда мижозлар тажрибасини персоналлаштиришга хизмат қилиши кўрсатиб берилган. Ўзбекистон тажрибасига алоҳида эътибор қаратилиб, мамлакатда СИни жорий этиш «Рақамли Ўзбекистон – 2030» давлат дастурининг асосий йўналишларидан бири сифатида баҳоланди. Ишда СИнинг банк сектори, тиббиёт, таълим ва туризм соҳаларига муваффақиятли интеграция қилинган мисоллари ёритилган, шунингдек, институционал муаммолар ва келгусидаги ривожланиш истиқболлари белгиланган.
Maqolada banklar tijorat banklari faoliyatini modellashtirishning xorijiy tajribasi va uni amaliyotda qо‘llashorqali banklararo raqobatning ekonometrik-statistik modellarining tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari kо‘rib chiqilgan.
Tadqiqot raqamli bank xizmatlarining jadal rivojlanishi sharoitida O‘zbekiston bank tizimining kiberxavfsizligi va barqaror faoliyatini taʼminlash muammolarini oʻrganishga bagʻishlangan. Bank sektorining raqamlashtirilishi raqamli banklar va ekotizimlar kabi yangi mahsulot va servislarning paydo boʻlishiga olib kelib, milliy moliyaviy hamda kiberxavfsizlik masalalarining dolzarbligini oshirmoqda. Tadqiqotning maqsadi bank xizmatlarining raqamli transformatsiyasining asosiy yoʻnalishlarini kiberxavfsizlik kontekstida tavsiflashdan iborat. Maqolada bank xizmatlarining raqamli transformatsiyasi tushunchasiga doir yondashuvlar tizimlashtirilgan, jahon tajribasi asosida komparativ tahlil oʻtkazilgan, O‘zbekiston bank tizimidagi kiberxatarlar dinamikasi va ularning obyektlari tahlil qilingan hamda kiberxavfsizlikni kuchaytirishga doir takliflar ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari bank sektorini davlat tomonidan tartibga solish va barqaror rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqishda amaliy ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada geografik axborot tizimlari (GIS) texnologiyalari asosida shahar aholisining fazoviy taqsimotini modellashtirish va prognozlash masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqot davomida Toshkent shahri misolida aholining hududiy zichligi, urbanizatsiya jarayonlari va demografik o‘zgarishlar geofazoviy tahlil qilingan. Zamonaviy GIS dasturiy ta’minoti - ArcGIS, QGIS va Python kutubxonalari yordamida aholining fazoviy taqsimotini bashorat qilish modellari ishlab chiqilgan. Natijada 2025-2035-yillar uchun shahar aholisining geografik taqsimoti prognozi tayyorlangan va shaharsozlik rejalashtirish uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Maqolada O‘zbekistonda mehnat bozorining hozirgi holati va rivojlanish istiqbollari, shuningdek, aholini ish bilan ta’minlash xizmatlari, kasbiy tayyorlash va qayta tayyorlash, yoshlarni ish bilan ta’minlash, ishsizlarga nafaqa to‘lash va boshqa yo‘nalishlardagi tendensiyalar tahlil qilingan. Ishda mehnat bozorini makroiqtisodiy tartibga solish modellari va instrumentlari, shuningdek ayrim xorijiy mamlakatlarda faol mehnat bozori choralarini qo‘llash tajribasi ko‘rib chiqilgan. Xorijiy manbalar sharhi asosida faol makroiqtisodiy siyosatning bandlikka ta’siri yoritilgan.
Мазкур мақолада ижтимоий хизматлар кўрсатиш тизимини ривожлантиришнинг хорижий тажрибаси илмий жиҳатдан таҳлил қилинган. Жаҳон амалиётида шаклланган ижтимоий хизматлар моделлари, хусусан Скандинавия мамлакатларида қўлланилаётган универсал ижтимоий хизматлар тизими институционал тузилиши, молиялаштириш механизмлари ва ижтимоий самарадорлик нуқтаи назаридан ўрганилган. Тадқиқот жараёнида ижтимоий хизматларни инсон капиталига қаратилган узоқ муддатли инвестиция сифатида талқин қилишнинг назарий ва амалий асослари очиб берилган. Олинган натижалар асосида хорижий тажрибанинг Ўзбекистон шароитига мослаштирилган ҳолда қўллаш имкониятлари баҳоланиб, ижтимоий хизматлар тизимини такомиллаштиришга қаратилган илмий-амалий хулосалар ва таклифлар ишлаб чиқилган.
