Maqola suv resurslari tanqisligi ortib borayotgan sharoitda suvni kvotalashning iqtisodiy mexanizmlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Suvni kvotalash tariflarni tartibga solish, suv bozorlari va suvga bo‘lgan huquqlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan suv taqsimotining asosiy vositasi sifatida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda qat’iy, moslashuvchan, mavsumiy va bozor tamoyillariga asoslangan kvotalash modellari o‘rganilgan. Avstraliya, Ispaniya va Chili tajribalarining qiyosiy tahlili o‘tkazilib, Markaziy Osiyoda suv olish limitlarini taqsimlash muammolari ham ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijasida ekologik jihatdan maqbul kvotalarni davlat tomonidan tartibga solishni hamda ularni suvdan foydalanuvchilar o‘rtasida samarali қайта taqsimlashning iqtisodiy mexanizmlarini uyg‘unlashtirgan gibrid modellar eng barqaror yondashuv ekanligi xulosasi chiqarilgan.
В данной статье проанализированы источники формирования и запасы водных ресурсов, состояние потребление воды по отраслям экономики Узбекистана. Предложены рекомендации по повышению эффективности управления водными ресурсами Узбекистана в среднесрочной перспективе на трансграничном и национальном уровне.
Ushbu maqolada, suv resurslaridan samarali foydalanishni boshqarish muammolari va ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rsatilgan. Jumladan, suv resurslarini vaqt va xududlar bo’yicha qayta tarqatish, yekologik barqarorlik talablarini hisobga olgan holda atrof muhit barqarorligini ta’minlash va iqtisodiyot sohalarining suv resurslariga bo’lgan talablarini optimal ravishda qondirish, talab yetilgan miqdor va sifat bilan zarur bo’lgan vaqtida yetkazish, suv resurslarini boshqarishni - suv resurslarining vaqt va makonda tabiiy tarqalishi hamda sifat ko’rsatkichlarini rejimini iste’molchilarning talablariga moslashtirish jarayoni bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan.
Ҳозирги кунда қишлоқ хўжалиги эҳтиёжларини тўла қондириш ва ҳосилдорликни ошириш учун керакли миқдорда сув ресурсларига эга бўлиш муаммоси экин майдонларини кенгайтиришга асосий тўсиқ бўлиб қолмоқда. Республикамизда фойдаланилаётган сув ресурсларининг 80%га яқини трансчегаравий сув оқимига тўғри келади. Бу эса Марказий Осиё мамлакатларида, хусусан Ўзбекистон Республикасида сув ресурсларини барқарор бошқариш учун ҳудудлараро ҳамкорликнинг муҳимлигини англатиб турибди.
Ushbu tadqiqotda Oʻrta Osiyo davlatlari suv tanqisligining iqtisodiy oʻsishga taʼsiri ekonometrik panel modellari orqali tahlil qilindi. Uzoq muddatli panel maʼlumotlarini tahlil qilish uchun biz Pooled regression model, fixed effect model va random effect modellari orqali 1990-2023 yillar va 5 ta davlat yillik maʼlumotlarini modellashtirdik. Model qurib boʻlgach ularni turli statistik testlar orqali diagnostik testlar bilan tekshirdik. Yuqoridagi modellarni solishtirish natijasida panel maʼlumotlarimizga eng mos keladigan model bu Pooled regression model ekanligini aniqladik. Ushbu model koʻrsatkichlari asosida Oʻrta Osiyo mamlakatlarida suv tanqisligining oshib borishi iqtisodiy oʻsishga salbiy taʼsir etayotganligi aniqlandi. Suv tanqisligining har bir birlikka oshishi yalpi ichki mahsulotni 0.0166 birlikka kamayishiga olib keladi. Natijalar yuqori suv tanqisligiga uchrayotgan davlatlar suv resurslarini boshqarishni ustuvor yoʻnalish sifatida belgilab, tanqislikni kamaytirish infratuzilmalarini yaratib, suvni tejash siyosatini amalga oshirishi kerakligini ko‘rsatdi.
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida qishloq xo‘jaligida suvdan foydalanish asoslari, suvdan foydalanish huquqi, suv fondi, suvga doir munosabatlar, suvdan foydalanish sohasida davlat boshqaruvi, suv obyektlaridan foydalanish maqsadlari kabi masalalar o‘rganilgan.
Ushbu maqolada davlat-xususiy sheriklik (DXSh) orqali suv xo‘jaligi inshootlarini boshqarish samaradorligini oshirish bilan bog‘liq dolzarb masalalar ko‘rib chiqiladi. Unda suv infratuzilmasi bilan bog‘liq mavjud muammolar, mablag‘larning yetarli emasligi va boshqaruv samaradorligining past darajasi tahlil qilinadi. Xususiy investitsiyalarni jalb qilish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va DXSh orqali ko'rsatiladigan xizmatlar sifatini oshirish imkoniyatlariga alohida e’tibor qaratiladi. Davlat-xususiy sheriklikning rivojlanishi suv xo‘jaligi inshootlarini modernizatsiya qilishga yordam berishi, davlat byudjetiga yukni kamaytirishi va sektorning barqaror rivojlanishini ta’minlashi ko‘rsatilgan.
The article examines strategic approaches to sustainable agricultural development in conditions of water resource scarcity. The main focus is on adapting the agro-industrial complex of the region through the implementation of innovative technologies, optimization of water resource use, and the development of institutional support. An analysis of the current state of agricultural production has been conducted, development scenarios have been proposed, and recommendations for ensuring sustainable growth have been provided. The presented results can be used to develop regional strategies and practical solutions in the agro-industrial sector
Mazkur tadqiqot Samarqand viloyatida 2025-yil bahorgi ekin mavsumida sinovdan o‘tkazilgan ob-havoga asoslangan sug‘orish tizimining texnik tuzilmasi, tajriba metodologiyasi va asosiy empirik natijalarini tahlil qiladi. Tadqiqot doirasida dala sharoitida iqlim omillariga moslashgan sug‘orish rejalashtirishining samaradorligi qishloq xo‘jaligi mahsuldorligi va suv resurslaridan foydalanish samaradorligi ko‘rsatkichlari orqali baholanadi. Tahlil jarayonida to‘rtta turli sug‘orish rejimi asosida suvni tejash darajasi, umumiy hosil hajmi, hosil tarkibiy ko‘rsatkichlari hamda ekinlarning suv unumdorligi solishtiriladi. Ushbu rejimlar an’anaviy fermer amaliyotlari bilan ob-havoga asoslangan ilg‘or sug‘orish yondashuvlarini taqqoslash imkonini berib, agronomik va gidrologik natijalarni kompleks baholashga xizmat qiladi.
Ушбу мақолада қишлоқ хўжалигида сув ресурсларининг танқислиги масалалари, суғорма деҳқончилик қилинадиган барча экин майдонларини тўлиқ сув тежайдиган технологияларга ўтказишнинг долзарблиги, соҳага бозор механизмларини кенг татбиқ этиш, сув тежайдиган технологияларни жорий этган фермер ва деҳқонлар учун рағбатлантириш механизмларини янада кўпайтириш чоралари ва буғдой майдонида ёмғирлатиб суғоришнинг иқтисодий самарадорлиги ҳамда сув танқислигини тюмушатиш билан бирга ҳосилдорликни ошириш, маҳсулот таннархини пасайтириш илмий-техник хулослари аниқ мисоллар билан баён қилинган ҳамда зарурий хулоса ва таклифлар бериб ўтилган.
Mazkur maqolada Oʻzbekistonda yer va suv resurslarini boshqarish tizimida mavjud institutsional cheklovlar tahlil qilinadi. Xususan, boshqaruv organlari oʻrtasidagi vakolatlar taqsimotidagi nomuvofiqliklar, resurslardan foydalanishda samaradorlikning pastligi, monitoring va nazorat mexanizmlarining yetarli darajada ishlamasligi hamda normativ-huquqiy bazadagi muammolar yoritilgan. Shuningdek, maqolada yer va suv resurslarini barqaror boshqarish bo‘yicha xorijiy tajribalar o‘rganilib, Oʻzbekiston sharoitida institutsional tizimni takomillashtirish yuzasidan amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
This article highlights the essence and importance of the process of introducing the principles of the "green economy" in Uzbekistan. The work being carried out in the country to ensure environmental sustainability, rational use of resources, expand the share of "green energy", and use water-saving technologies in agriculture is analyzed. The opportunities and obstacles associated with this new model of the economy are also studied and ways to overcome them are indicated. The article describes in detail the prospects for green transformation using international experience, state strategies and investment projects as an example.
Ушбу мақолада мамлакатимизда ва Марказий Осиёда сув муаммосини бартараф этиш йўллари асосланган. Шу билан бирга хозирги замон талабларига жавоб берувчи замонавий рақамли технологияларни, яъни сув тежовчи технологияларни амалиётга жорий этишни тезлаштириш, шу орқали қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини таннархи ошиб кетишини олдини олиш масалалари таклиф этилган.
Mazkur maqolada Orolbo‘yi hududidagi ekologik inqirozning qishloq xo‘jaligiga ta’siri hamda yashil iqtisodiyot asosida agrar sohani rivojlantirish mexanizmlari tahlil qilingan. Tadqiqot davomida Orol dengizining qurishi natijasida yuzaga kelgan sho‘rlanish, cho‘llanish, suv tanqisligi va biologik xilma-xillikning kamayishi kabi muammolar o‘rganildi. Shuningdek, ekologik qishloq xo‘jaligi, suv tejovchi texnologiyalar va barqaror rivojlanish tamoyillarining ahamiyati ilmiy jihatdan asoslab berildi. Tadqiqot natijalari qurg‘oqchil hududlarda ekologik barqaror qishloq xo‘jaligini rivojlantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Мазкур мақолада озиқ-овқат хафсизлиги муаммосини бартараф этишда аҳоли томорқа ерларидан самрали фойдаланишда давлат томонидан бериладиган имтиёзларнинг муҳим рол ўйнаши маълум бўлди. Хусусан, аҳоли томорқалари ва деҳқон хўжаликларига оид статистик маълумотлар таҳлили ўрганилди. Мамлакатимизда аҳолига ажратиладиган ерларни иккиламчи тақсимлаш амалиёти ўрганилган ҳолда, маҳсулот ишлаб чиқариш динамикасига таъсири аниқланди. Аҳоли томорқа ерларидан фойдаланишга ижобий ва салбий таъсир қилувчи омиллар аниқланди. Томорқа хўжалигини молиявий қўллаб-қувватлаш механизмлари ва ер унумдорлигини ошириш, янги суғориш технологияларини жалб қилиш ва сувдан оқилона, тежаб-тергаб фойдаланишни аҳоли даромадларини оширишдаги таъсири бўйича асосланган хулосалар шакллантирилган.
Mazkur maqolada dukkakli don ekinlarining mamlakatimiz qishloq xo‘jaligidagi ahamiyati va ulardan olinadigan maxsulotlarni samarali yetishtirish va foydalanish, iqtisodiy hajmini hududlar kesimida yuqori darajaga ko‘tarish, qishloq xo‘jaligida yer – suv resurslari tanqis bo‘lgan joylarni iqtisodiy holatini tahlil qilish va bunda hududlarda dukkakli o‘simliklarni xosildorligi oshirish mavjud muammolar hamda kamchiliklar, bu borada amalga oshirilayotgan mamlakatimizning iqtisodiy siyosati yo‘nalishlari hamda dastaklari tahlil qilingan.
Иқлим ўзгариши шароитларида қуруқ ва юқори ҳароратга чидамли ўсимликларнинг селекцияси ҳамда уруғчилигини ривожлантириш, экологик ва биологик ёндашувларни янада кенгайтириш, озиқ-овқат маҳсулотларини етиштиришда ер ва сув тежовчи замонавий технологиялардан фойдаланиш масалалари ёритилган.
Maqolada O‘zbekiston respublikasining janubiy mintaqasi Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari tabiiy xom-ashyo resurslari-investitsiyalarni jalb qilish omili sifatida o’rganilgan, investitsiyalarni jalb qilish, investitsiya imkoniyatlarini tahlil qilingan hamda tegishli xulosalar keltirilgan. Mintaqalarda tabiiy, yer, suv, mehnat resurslardan samarali foydalanilgan holda innovatsion ishlab chiqarishni tashkil etish, ixtisoslashgan tarmoqlarga investitsiyalarni diversifikatsiyalash va uni oʼzaro kooperatsiya aloqalari asosida muvozanatli rivojlantirish strategik rejalashtirishga moslashtirilgan yondashuvni taqozo etadi. Oʻzbekistonga xos boʻlgan nazariy asoslar, metodologik yondashuvlar va real amaliyotlarni tahlil qilib, ushbu maqola mamlakat mintaqalarida iqtisodiy oʻsishni va barqaror rivojlanishni ragʻbatlantirish uchun strategik rejalashtirishdan qanday samarali foydalanish mumkinligi haqida tushuncha beradi
Ushbu maqolada mamlakatimizda “Yashil iqtisodiyotni” joriy etish natijalari, mamlakatning iqtisodiy-ijtimoiy, sogʻliqni saqlash, aholi farovonligi koʻrsatkichlarining tahlili, mavzuga oid xorijiy va mahalliy adabiyotlarning sharhi, “Yashil iqtisodiyot”ni rivojlantirish istiqbollari va imkoniyatlari, qayta tiklanmaydigan va qayta tiklanuvchi energiya manbalardan foydalanish samaradorligini oshirish masalalari oʻrganilgan
Mazkur maqolada qazib olingan tabiiy gaz, neft va gaz kondensatini qayta ishlashni amalga oshirgan hollarda soliq bazasi ushbu foydali qazilmalardan olingan mahsulotlarni realizatsiya qilish hamda kengaytirish, neft-gaz, yoqilgʻi energetika sanoati sohasidagi yirik soliq toʻlovchilarda soliq nazoratini samarali tashkil etish masalalari hamda soliqqa tortish muammosini bartaraf etish boʻyicha ilmiy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Ushbu maqolada, O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligi sohasida 2020- 2024-yillar mobaynida kuzatilgan dinamik o‘zgarishlar, ulardagi ayrim qonuniyatlar va ularning kelgusi davrlar uchun prognoz ko‘rsatkichlarga ta’siri statistik ma’lumotlar asosida yoritib beriladi. Agrar tarmoqqa oid rasmiy statistik ma’lumotlar asosida qishloq xo‘jaligida yuz berayotgan modernizatsiyalash jarayonlari natijasida makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarda kuzatilayotgan o‘zgarishlar va ularning aholi farovonligiga ta’siri tahlil qilinadi.
Ushbu maqolada global iqlim o‘zgarishining qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishiga ko‘rsatadigan ta’siri xalqaro ilmiy tadqiqotlar asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda haroratning ko‘tarilishi, yog‘ingarchilik rejimining o‘zgarishi, suv resurslarining tanqisligi kabi omillar hosildorlikka qanday ta’sir qilayotgani o‘rganiladi. Xususan, g‘alla, paxta, makkajo‘xori kabi asosiy ekinlar misolida issiqlik va namlik balansining o‘zgarishi ularning o‘sish fazalariga va hosildorlik darajasiga bevosita ta’sir qilishi isbotlangan. Turli davlatlarda olib borilgan panel regressiya, ARIMA, va GARCH modellariga asoslangan tadqiqotlar iqlim o‘zgarishining qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishiga sezilarli salbiy ta’sirini ko‘rsatmoqda. Maqolada, ushbu xulosalar asosida O‘zbekiston sharoitida tadqiqot olib borish zarurligi asoslanadi.
Ushbu maqola uy-joy kommunal sohasida innovatsion loyihalarni qo‘llashning zamonaviy yondashuvlarini tahlil qiladi. Innovatsiyalar, jumladan, energiya samaradorligini oshirish, ekologik toza qurilish materiallarini qo‘llash, suv va chiqindilarni boshqarish, shuningdek, aholi uchun qulay xizmatlarni taqdim etish bo‘yicha yangi texnologiyalarni ko‘rib chiqadi. Maqolada ushbu innovatsion yondashuvlarning ahamiyati, ularning uy-joy kommunal sohasiga qo‘shayotgan hissasi va kelajakda ushbu loyihalarning rivojlanish istiqbollari muhokama qilinadi. Innovatsion loyihalar nafaqat iqtisodiy jihatdan samarali, balki ekologik barqarorlikni ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Maqola, shuningdek, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari, davlat-xususiy sherikchilik va barqaror rivojlanish masalalariga alohida e'tibor qaratadi.
Ushbu maqolada O‘zbekiston to‘qimachilik korxonalarida ishlab chiqarish faoliyatining iqtisodiy samaradorligi va tashkiliy mexanizmlari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va samaradorligini oshirishda ilg‘or boshqaruv yondashuvlari - tejamkor ishlab chiqarish, o‘z vaqtida ishlab chiqarish va olti sigma tizimi muhim rol o‘ynaydi. Ishlab chiqarish jarayonlarining iqtisodiy jihatlari (resurslardan foydalanish, tannarx, energiya va suv sarfi) va tashkiliy jihatlari (bo‘limlararo muvofiqlashtirish, sifat nazorati, xodimlar malakasi) o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning kompleks boshqaruvi korxonaning raqobatbardoshligi va barqaror rivojlanishini ta’minlaydi. Shu bilan birga, maqolada tarmoqdagi modernizatsiya jarayonlari, eksport ko‘rsatkichlari va ishchi kuchi samaradorligi ham tahlil qilindi.
